Son 377 Yezidi kaldi






15.07.2007        

Yezidi sosyolog Azad Baris, Almanya'dan Türkiye'ye döndü ve sayilari her gün azalan dindaslari için kollari sivadi.

Gülden AYDIN

Yezidi sosyolog Azad Baris, Almanya'dan Türkiye'ye döndü ve sayilari her gün azalan dindaslari için kollari sivadi. Azad Baris, henüz Türkiye'de taninmasa da Avrupa'daki resmi kurumlarda ve akademik çevrelerde taninan ve kabul gören bir bilim adami. Yezidilik üzerine yaptigi bilimsel çalismalari ve etno dinsel bilirkisi raporlari, Avrupa mahkemelerinde referans kabul ediliyor.

Baris, Sanliurfa-Viransehir'in Zevra (Isikli) Köyü'nden. Bir zamanlar Türkiye Yezidilerinin yogun yasadigi Viransehir'in 28 Yezidi köyünde bugün topu topu 243 Yezidi kaldigini söyledi. Bütün Türkiye'de ise 377. Azad Baris'la dogdugu topraklara, bosaltilan ya da az sayidaki Yezidi'nin yasadigi köylere gittik. Inanç ve kültürlerine, korkularina, isgal edilen ev ve topraklarina tanik olduk. Bugüne kadar yasadiklari dini baskilar nedeniyle bize açilmakta çok temkinli davrandilar. Yine de evlerini, sofralarini, uyumamiz için damdaki tahtlarini açtilar. Binlerce yildir gizleseler de zaman içinde tahrip olmaktan kurtulamayan gizli tapinaklarinda ibadetlerine ve kutsal ateslerine taniklik ettik.

GÖÇ 22 YIL ÖNCE BASLADI

Sanliurfa'nin Viransehir Ilçesine bagli Zevra (Isikli) Köyü, eskiden 35 haneli bir Yezidi köyüymüs. Zevra, Almanya Luneburg Üniversitesi'nden Sosyolog ve Yezidi Bilirkisisi Azad Baris'in (38) köyü. Amcasi Abdo Baris (62), üçü Türkiye'de, 147'si Avrupa'da 150 ailelik Mervani Asireti'nin lideri. O da Azad'in babasi Süleyman Bey (57) gibi Almanya'ya yerlesmis. 1980 sonrasi Yezidiler terk edip yurtdisina gittikten sonra Karacadag civarindan gelen Kejan ve Seyhanli Asireti mensuplarinin 11 yil önce yerlestigi Zevra'ya Baris Ailesi ile birlikte gidiyoruz.

Azad, simdi koyun agili olan dogdugu tas evin yikintilarina bakarken hüzünleniyor. Evlerinin yani basinda gölgesinde oynadigi dut agacinin altinda simdi yabancilar var. Demir tahtta iki erkek çay içerken tahtin gölgesinde de onlarca koyun ve hindi uyukluyor. Ev ve arazinin yeni sahipleri Kejanli Sinan Atilla ve Siverekli Ahmet Karacadag, bize çay ikram ediyor. Bu dogalligi, Azad'in babasi Süleyman Bey'in kendi topraginda misafirligini nezaketle kabullenisini yadirgamamak elde degil.

Süleyman Bey, bugün kendi köyünün disindaki arazilerinden tapulu 140 dönümü artezyen kuyusu açip tarima elverisli hale getirmis. Isgal edilmesini önlemek için de tas duvarla çevirmis. Köy mezarligi tahrip edildigi için, mensubu oldugu Mervani Asireti mensuplarina özel bir mezar yeri çevirmis. Yezidi inancinda temel unsurlardan toprak, çok önemli bir kavram oldugu için yurtdisinda ölenler de mutlaka dogdugu topraga gömülüyor. Mezarligin kapisinda yine Yezidiler için kutsal günes simgesi yer aliyor. Günes, mezar taslarinda da var.

Burç Köyü 18 haneli, 100 nüfuslu. Hepsi Yezidi. Burç Köyü Agasi Ragip Burç'un (52-çiftçi) babadan kalma, bagimsiz bes binanin çevreledigi genis avlulu malikanesinin teraslarindan birinde, Yezidi ileri gelenleriyle birlikte aksam yemegi yiyoruz. Bölgeye özgü siniler dolusu yemekler geliyor. Ragip Burç, dogma büyüme Burçlu. Üç esinden 18 çocugu var. Jack Daniels'ini yudumladiktan sonra Yezidi olmayi anlatiyor. "Her zaman rahatiz. Rahat olmadigimiz zamanlar, Türkiye'de kimse rahat degildi. Bu köyden 40 hane yurtdisina gitti. Göç, 1985'te basladi, 1994'e kadar devam etti. Kesin dönüs yapan yok, öyle bir niyetleri de yok. Orada rahatlar. Bu sinegin, sivrisinegin içine gelmek istemiyorlar. Tatillerde Antalya-Bodrum'u tercih ediyorlar. Almanya'da 400 bin Euro'ya ev aliyorlar. Gitmelerinin herhangi bir baskiyla ilgisi yok."

Burç Aga, Viransehir'den 5 bin Yezidi'nin gittigini, ama bunda Müslümanlarin baskisinin söz konusu olmadigini israrla vurguluyor. Ama ayni durumun Batman Yezidileri için geçerli olmadigini söylüyor: "Dinimle gurur duyuyorum. Liberal demokratim. Din ayirimi yapmam. Turgut Özal'la siyaset, ANAP ilçe sekreterligi, Ziraat Odasi 2. baskanligi yaptim. Özal'dan sonraki ANAP liderlerini begenmedim. Eskiden ben ne istersem o oy kullanilirdi. Simdi farkli. Biz de Allah'a inaniyoruz. Yahudilik gibidir, sonradan Yezidi olunmaz."

Üniversiteye giden kizimiz yok

Ragip Burç (52): Sünnet zorunlulugu yok ancak Türkiye'deki tüm Yezidiler, sünnetli. Kirvelik çok önemli. Kirveden kiz alinip verilmiyor. Türkiye Yezidileri Kürtçe'nin Kirmanci lehçesini konusuyor. Çocuklarimizi ilk ögretimden sonra egitime göndermiyorduk. Son yillarda üniversite egitimi basladi. Üniversitede okuyan tek bir Yezidi kiz yok. Çünkü genç kizlarin hepsi ya Almanya'da ya da evlendiriliyor. 14 yasina geldiginde, yurtdisina gönderilen fotografiyla görücü usulü gelin gidiyor.

Yezidiler amca oglum

Fikret Öztop (57): Advan Asireti'ndenim, Arabim. Dubai'de ticaretle ugrasiyorum. Yezidilerin hamiligini yapmis, Suriye kökenli bir asirettenim. Kötü günde, iyi günde birlikteyiz. Dilim varmiyor Yezidi demeye, çünkü ayirimcilik olur. 45 yildir Ragip'la birlikteyiz. Buradaki bütün Yezidiler kardeslerim, amca ogullarim.

Batmanli Yezidilere baski var

Abdo Baris (62): 180 yil önce Suruç, Halfeti, Bozova ile Derik, Çinar, Mazidagi üçgenindeki 400 köy ve mezra zorla Müslüman yapildi. Cami, kilise nasilsa bizim de atesgahimiz yani tapinagimiz olmali. Ama yok. Birakmiyorlar. Tapinagi Batman'daki Yezidiler iki yil önce denedi. Kaymakamlik izin verdi. Resa Asireti gelip tehdit etti. Yezidi ibadethanesi olamaz, dediler. Almanya da 6-7 Yezidi evi yaptik. Celle, Oldenburg, Krefeld'de...

Müslüman olmamizi istiyorlar

Xefla Bozkurt (49): Müslümanlar, dinimizi degistirip Islam'i benimsememiz halinde öbür dünyada yerimizin cennet olacagini söylüyor. Din degistirmemiz için erkeklere kadin, kadinlara erkek ve maddi imkanlar vaat ediyorlar. Bu hep böyleydi ve böyle olacak.

Günes ata binmis bir süvaridir

Salih Sahneli (73): Biz de Allah'a inaniyoruz. Arpa, bugday eker, bostancilikla geçiniriz. Fakir fukara yurtdisina gitti. Toprak yoktu, nasil yasasinlar? Kürt kökenli oldugumuz için Allah'a Xweda (Huda) deriz. Cebrail Emin yani Tavusi Melek, Xweda'nin yanindaki melektir. O da Allah tarafindan bize gönderilmis bir melektir. Yilda üç günlük Ezdi Oruç'umuz farzdir. Her yilin 12 Aralik'ta baslar. 17-18 Aralik, bayramimizdir. Dinine bagli Yezidiyim. Günes dogarken kalkip sabah duasi yaparim. "Ya kudret sahibi Tanrim. Bütün dünyadaki halklari kötülüklerden ve belalardan koru ve bizi de ihmal etme." Günesi ata binmis bir süvariye benzetiriz. Kazasiz, belasiz sabaha varmasi için aksam duasi yapariz. "Sabahin aksamini bize getiren kerem sahibi. Aksam süvarisinin batis yolculugu öyle hizli geçsin ki bütün insanlik belalardan korunsun. Bizi de esirge."

Sarap kutsal, marul yemiyorlar
Ates ve Melek-i Tavus'a yani iyilik prensibine tapiyorlar.
Kötülük ve karanligin simgesi Seytan'a asla tapmiyorlar.
Domuz ve marul asla yemiyorlar.
Balik yemedikleri iddiasi dogru degil.
Seytan kelimesini asla agizlarina almiyorlar çünkü kötülügü simgeliyor.
Kadinlar beyaz giyer ama yesil asla.
Yalniz kendi aralarinda evleniyorlar.
Anne ve babanin Yezidi olmasi kaydiyla ancak Yezidi dogulabilir, sonradan olunmaz.
Sarap kutsal.
Ölüler, tabutla ve bas batiya dogru gömülür. Topraga verirken ilahiler esliginde flüt çalinir.

En büyük bayramlari Kirmizi Çarsamba, Pesimam adi verilen ruhani lider Mir Tahsin Beg ve dini heyet baskanliginda, Kuzey Irak'taki Sengal'de kutlanir. Dünyanin dört bir tarafindan Yezidiler geliyor. Çok sayidaki evlilige burada karar veriliyor.

Yezidi Din ve Kültür Vakfi kurulacak

Sosyolog Azad Baris, ayni zamanda Yezidilerin bilirkisisi. Bu unvani uluslararasi resmi ve akademik kurumlarda taniniyor. Kisa vadeli projelerinin içinde Batman ve Viransehir'de Yezidi ibadethanesi açmak ve devlete Yezidiligin bir azinlik dini oldugunu kabul ettirmek var. Binlerce yillik Yezidi tapinaklarinin restorasyonu için de çalisacak. Yezidilerin terk ettikleri köylerine geri dönmelerini saglamak da hedefleri arasinda. Baris, tüm bunlari hayata geçirebilmek için Yezidi Din ve Kültür Vakfi'ni kuracak.

Baris, 2006 Nisan'inda Türkiye'yi dolasti, Yezidi sayisini tespit etti. Bu çalisma, Türkiye'den Almanya'ya iltica eden Yezidilerin dini ve siyasi takibe ugradiklarina dair Almanya Yüksek Mahkemesi'nin verdigi kararda belirleyici oldu. Azad Baris'a göre dünyada yaklasik 1 milyon Yezidi var. En büyük Yezidi nüfusu Irak'ta: 600 bin. Suriye'de ise 25 bin. Rusya Federasyonu, Ermenistan, Gürcistan, Kazakistan, Hindistan, Pakistan'da da Yezidiler yasiyor. Türkiye Yezidileri ise 12 Eylül sonrasi ile 1996 arasinda Avrupa'ya, özellikle Almanya'ya gittiler. Almanya'da 40 bin, diger Avrupa ülkelerinde de 20 bin civarinda Yezidi bulunuyor. Türkiye'de kalan Yezidiler'in sayisi ise: Batman: 72, Diyarbakir: 11, Mardin: 51, Urfa: 243 yani toplam 377.

ÇANAKKALE SEHITLERI

Azad, dedesi Meho oglu Tiho Baris'in babasi Miho Keles'in (Keles, Kürtçe'de sövalye unvani) Abdülhamid'in Hamidiye Alaylari'ndaki üç Yezidi subaydan biri oldugunu, '93 Harbi'ne giden 100 Yezidi'den hiçbirinin dönmedigini, Çanakkale Savasi'nda çok sayida Yezidi'nin sehit düstügünü anlatiyor. Ancak bugün hiçbir Yezidi'nin milletvekili aday adayi bile seçilmedigini, önemli hiçbir devlet kademesinde yer almadigini ögreniyoruz.

Nedir Yezidilik?

Tektanrili bir din. 12. yüzyilin ortalarinda ortaya çiktigi saniliyor. Yezidi adini Hakkarili Seyh Adi verdi. O zamana kadar Semsiler (Günese Tapanlar), Zerdüstler olarak aniliyordu. Yezidiler tarafindan Aziz kabul edilen Seyh Adi, Abdülkadir Geylani'nin medrese arkadasi. Bugün Kuzey Irak sinirlari içindeki Sengal Daglari'nda inzivaya çekilmek üzere Semsiler'in kutsal merkezine yerlesti. Onlari toparlayip yeni bir kast sistemi olusturdu ve Yezidi adini verdi. Yezidiligin kavram olarak Iran'daki Yazd sehrinden çiktigi saniliyor. Yazd, Kürdi agirlikli bir Zerdüst sehri. Yezidilik ve Zerdüstlükte, zaman ve mekanla sinirli olmayan tek tanriya, kötülük ve iyilik prensibinin varligina ve evrenin olusmasinda 7 melegin rol oynadigina inaniliyor.Bu meleklerin basinda Melek-i Tavus geliyor. Hiçbir sey yokken Melek-i Tavus vardi. Ve o, evrenin olusmasi için gerekli dört maddeyi yaratti: Ates (Günes), hava, toprak, su.


GÜNCEL BIR AÇIKLAMAM !
[15:01:17] baris : Türkiye'de Yezidilerin Azalmasinin Sebepleri

Güneydogu Anadolu Bölgesinde yasayan Yezidilerin geçen otuz yil içinde baslayan göçleri, son on bes yil içinde daha da hizlanmistir. Yezidilerin nüfus durumlarini gösteren yukaridaki rakamlardan da anlasilacagina göre, Güneydogu Anadolu Bölgesinde yasayan Yezidilerin neredeyse tamaminin bu süre zarfinda göç etmis olduklari anlasilmaktadir.
Katilimci mülakat yoluyla yaptigimiz tespitler söyledir:
Yezidiler, asirlar önce yasadiklari hadiselerden ötürü, sürekli bir korkuya sahip olup kendilerini hiç bir zaman güvende hissetmemektedirler. Zira her zaman sosyal çevrelerinin türlü türlü baskilarina maruz kalmislardir. Özellikle Osmanli Devletinin, Tanzimat ile beraber yaptigi degisikliklerin, devletin içinde yasayan dini topluluklara yansimalari agir olmustur. Bu tablodan en fazla etkilenen dini topluluklardan biri de Yezidilerdir.
Yezidiler, bugün dahi pek bir seyin degismedigini ve yasadiklari sosyal çevrenin, bir sekilde onlari hala baski altinda tuttugunu, bunun sonucunda da göçe bir çözüm olarak basvurduklarini söylemektedirler.
Zira bu bütünlüklü bilimsel sav Azad Brais tarafinda savunlup ve hatta kendi akademik çalismalari sonucunda gün isigina çikarilmistir.